पान लवंग!

 आपल्या स्विमिंग पुलच्या भागात जिथे बसायची जागा आहे ना,  तीथे रेलींगला लागुन अनेकदा पिंपळाच झाड उगवुन येताना पाहिलंय, पण यंदाच्या पावसाळ्यात एक वेगळंच लालसर रोपं मी रोज पहात होते, क्लब हाऊस कोविड मुळे बंद असल्याकारणामुळे वर जाऊन हे रोपटं काही बघता नाही आलं बरेच महिने, 

पण एका कामानिमीत्त आत गेलो तेंव्हा ह्याला नीट निरखुन पाहिलं, आणि पोट्भर फोटो पण घेतले. हे रोपटं तोपर्यंत बरच वाढलं होतं कोणत्या पक्ष्याचं काम असावं बरं हे????

अगदी बारीक आणि नाजुक पिवळसर फुलं होती आणि लवंगासारखी फळं होती. 

आणि आजुबाजुला अजुन बरीच पिल्लं पण होती ह्याच्या सारखीच, 

गुगल आणि फ्लॉवरस ऑफ इंडीया च्या सहाय्याने कळलं की ही एक पान वनस्पती आहे. नाव आहे पान लवंग! साचलेल्या पाण्यात किंवा पानथळ ठिकाणीच उगवते. 

http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Willow%20Primrose.html#:~:text=Ludwigia%20octovalvis%20%2D%20Willow%20Primrose&text=Willow%20Primrose%20is%20an%20erect,and%20oriented%20in%20one%20direction.

or may be this one:

http://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Ludwigia+erecta

हे वाचुन खुप आश्चर्य वाटलं. पाणी काय मातीचा अंश नव्हता ह्या रेलींग च्या आजुबाजुला, उन्हाने तळपत होतं हे रेलींग. तरी कशी काय बरं ही पान वनस्पती???? कि पाणी मुरतंय कुठुनतरी जे मला दिसत नाहीये???

29/11/20

पण आज खात्री पटली!  वेताळ टेकडीवर गेलो होतो तेंव्हा तिथल्या खाणीतील पानथळ जागेत काठाकठाने पानलवंग आलेली पाहीली आणि प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहायला मिळालं की ही पाण्यातच वाढणारी वनस्पती आहे. इथल्या पाण्यात ती उंचच उंच म्हणजे जवळजवळ ६-७ फ़ुटांपर्यंत अगदी ताठ  वाढलेली दिसली.

पांढरफळी

13/09/2020

मराठी नाव: पांढरफळी, 

Common name: Common Bushweed

Botanical name: Flueggea leucopyrus wild / Spinous fluggea

http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Bushweed.html#:~:text=Flueggea%20leucopyrus%20%2D%20Bushweed&text=Bushweed%20is%20an%20erect%20shrub,2%2D8%20mm%2C%20grooved.

आज  खुप सुंदर झुडुप पाहिल टेकडीवर.............

पांढरफळी, आवळा कुळातील हे जंगली झुडुप आहे.

एका फांदीला अतीशय  छोटीशी कळी/फुल दिसत आहे!

13/09/2020

पांढरफळीच्या झाडावर दिसलेली जैवविवीधता:

Plant hopper

फांद्या सुरु होण्यापुर्वीचा खोडाचा भाग असा काटेरी आहे .

15/11/2020

ही झुडुपे सहसा विभक्तलिंगी असतात (Dioecious plants) . म्हणजे पपईच्या झाडाप्रमाने ह्या झुडुपांना फक्त नर किंवा स्री फुलेच लागतात.

आपल्या टेकडीवरील हे झुडुप खुप औषधी आहे. 

 फुलं फळ लागण्याचा कालावधी जुलै /ऑगस्ट पासुन सुरु होतो.

फळं सुरवातीला हिरवी असतात, व पक्व झाल्यावर पांढरी होतात, म्हणुन पांढरफळी.....

नालबी/ shola

 १५/११/२०२०

common name: Indian jointvetch, kat sola,

मराठी : नालबी

Botanical name:  Aeschynomene indica

आधिक माहिती साठी:

http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Indian%20Joint%20Vetch.html#:~:text=Aeschynomene%20indica%20%2D%20Indian%20Joint%20Vetch&text=Indian%20Joint%20Vetch%20is%20an,hairs%20on%20stems%2C%20and%20stalks.&text=Flowers%20stalks%20have%202%20bracteoles,long%2C%20pea%2Dflower%20shaped

Seed plant herb.

आपल्या टेकडीवर काहीच भागांमध्ये दाटीवाटीने पसरलेल्या द्विदल वनस्पतीचा  हा प्रकार. सप्टेंबर मध्ये म्हणजे पावसाळ्यात  आपल्या टेकडीवर आढळला (यंदा पाऊस ऑगस्ट मध्ये सुरु झाला). 

पावसाळ्यात पाहिलेली नालबी

 

ऑक्टोबर/नोव्हेंबर मध्ये ह्याला मिकीमाऊस सारखी सुंदर फ़ुले आणि नक्षीदार शेंगा लागल्या. 

 शेंगांचा आकार असा सुंदर नक्षीदार आहे .

The larvae in This photo is pod borer, may be Helicoverpa armigra

ह्याच्याबद्दल अधिक माहिती वाचली. हे तृण पाणथळ किंवा पाण्याचा निचरा न होणार्‍या ठिकाणी आढळते.  

बर्‍याच ठिकाणी ह्याचा वापर मात्र वेगवेगळा केलाय माणसाने!

 हिंदी /बंगाली भाषेत ह्याला शोला म्हणतात. ह्या तृणाचे वाळके खोड (भेंड) फोम प्रमाणे असते, त्यामुळे भेंडापासुन वेगवेगळ्या वस्तुंना आकार देऊ शकतो. बंगाली रीति रिवाजात तर नवरदेवाचा मुकुट ह्या शोलाच्या भेंडापासुन बनवतात. शोलाच्या हॅटस व अनेक कलाकुसर असलेल्या वस्तु बनवता येतात.

https://www.wikiwand.com/en/Sholapith#/overview

कोइंबतुर मध्ये मुद्दामहुन ह्याची लागवड केली जाते अस वाचलं, पण कारण स्पष्ट लिहिले नव्हते. 

नालबी / शोला हे द्विदल तृण आहे. त्यामुळे इतर द्विदल धान्यांप्रमाणे ह्याच्या मुळांवर तर रायझोबियमच्या गाठी असतात, पण ह्या गाठी ह्याच्या खोडावर सुद्धा दिसतात. ह्या  गाठींमधले Bradyrhizobium हे जीवाणु जरा वेगळे आहेत, जे नायट्रोजन स्थिरिकरण करतात,  व प्रकाश संश्लेषणही करु शकतात.  हिरवळीच्या खतासाठी ह्याचा वापर करतात.

 बर्‍याच ठिकाणी गुरांकरिता ह्याचा चारा म्हणुन उपयोग करतात, पण ह्याच्या बिया विषारी असल्यामुळे काही प्राण्यांना ते अपायकारक आहे, त्यामुळे काही ठिकाणी ह्याचा वापर टाळतात.

पश्चिम महाराष्ट्रात ह्याच्या पानांचा जेवणात उपयोग होतो, स्थानिक भाषेत ह्याला रानपोकळा असेही म्हणतात.

जंगलाचे पाऊस ,  भुरूपे, पृथ्वीवरील त्याच्या ठिकाणांवरुन अनेक प्रकार बनले आहेत, हे सध्या Ecology मध्ये शिकत आहोत.

एकंदरीत आपली टेकडी ही शुष्क पानझडी जंगलात (Dry Deciduous forest)  मोडते, पण तरीही पाणथळी /दलदली जंगलांचे (marshy forest) काही भाग  (patches) इथेही आहे असे दिसते.

29/11/2020

आज वेताळ टेकडीवर गेलो होतो तेंव्हा तिथल्या खाणीतील पानथळ जागेत  नालबी पाहीली . दलदलीच्या ठिकाणी वाढते हे वाचलेले सिद्ध झाले. पण म्हातोबा टेकडीवर जशी दाटीवाटीने वाढलेली दिसली तशी इथे दिसली नाही. 

वेताळ टेकडीच्या खाणीत पाहिलेली नालबी.

भु-तेरडा

 भु- तेरडा, भु-गेंद

Common name: Crested Lepidagathis

Botanical name: Lepidagathis cristata 

http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Crested%20Lepidagathis.html

जीज्ञासा जवळच्या म्हातोबा टेकडीच्या पायथ्याशी जास्त वृक्ष नाहीत. नवरात्रादरम्यान इथे गवताची विवीध रंगांची फुले उमलतात. आमच्या ecology च्या शाळेत  शिकलो ह्या अश्याप्रकारच्या जमिनी हि मुळची वृक्ष तोड झाल्याने पडीक (wasteland) झाल्या आहेत. जमिनीची धुप होऊन बर्याच ठिकाणी कातळ उघडा पडला आहे. ह्या कातळातुन सुद्धा आकर्षक अशी छोटी छोटी फुलं उमलतात. अश्याच फुलोर्‍यातला एक प्रकार आहे हा भु-तेरडा. किंवा भु-गेंद...

हा भु-तेरडा यंदाच्या पावसाळ्यात शिक्षकनगर हुन म्हातोबा टेकडीवर जाताना वाटेत दिसला.

पावसाळ्यात ह्या पडिक जमिनीवर एखादा काटेरी/केसाळ गोळा ठेवल्याप्रमाने वाटावा असा दिसतो भु-तेरडा. जमिनीला लागुनच असलेल्या काटेरी/केसाळ गोळयातुन बारीक फांद्या  फुटतात, आणि ह्या गोळ्यातच बारिकशी पांढरट-गुलाबीसर फुलं फुलतात..

भु-तेरडा ही एक खुप औषधी वनस्पती आहे, तापावर आणि त्वचेची आग थांबवण्यासाठी हिच्या पासुन औषधं बनवतात.

भु-तेरड्याचे निसर्गात खुप सुंदर असे सहजीवन दिसते. उन्हाळ्यामध्ये भु-तेरड्याची फुलं आणि पानं सुकुन जातात आणि तरिही ह्या कोरड्या जमिनीवर भु-तेरड्याचा गोळा आपलं अस्तित्व टिकवुन असतो. टिटवी ह्या पक्ष्याचा वीणीचा हंगाम  उन्हाळ्यातच असतो.  टिटवी ही तीची अंडी जमिनीवरच ह्या भु-तेरड्याच्या जवळ घालते. तीची अंडी आजुबाजुच्या परिसराशी समरुप झालेली असतातच. पण अंड्यातुन बाहेर आलेल्या पिल्याचा आकार आणि रंग पण हुबेहुब  भु-तेरड्या सारखाच  दिसतो. त्यामुळे शिकारी प्राणी/पक्ष्यांची फसगत होते व भु-तेरड्यामुळे पिल्लांच संरक्षण होतं.

अजब कोश

 २५/१०/२०२०

आज टेकडीवर एक अजब कोश पाहिला. गवताच्या काडीवर फोम प्रमाने दिसणारा एक सछिद्र कोश!

गुगल बाबाच्या मते हा कोश नव्हे हे एक प्रकारचे अंडकवच  (mantis ootheca/egg case) आहे. आणि ते आहे खंडोबाच्या घोड्याचं! (Praying Mantis) ,  घरी झुरळांच्या अंड्यांचे कोश पाहीले आहेत अनेकदा, पण हे खुपच मोठं होतं, म्हणजे साधारण 40 मि.मि च असावं.

इंटरनेटच्या काही पानांवर ह्याप्रमाने दिसणार्‍या नाकतोड्यांच्या अंड कवचांचेही (egg case) फोटो पाहिले आहेत. आणि आपल्या टेकडीवरील नाकतोड्यांची संख्या व त्यांच्या विवीध जाती बघता ही शक्यता नाकारता येत नाही.

 किटकतज्ञांंनी  हे काय आहे ते ओळखण्यासाठी मदत करावी.

किटकांमध्ये हे दोन मुख्य फरक जाणवले.. काही किटकांच्या जीवनक्रमात अळया ह्या अंड फोडुन बाहेर येतात. ह्या खादाड अळया त्यांच्या जीवन क्रमातील दुसरी पायरी ओलांडण्यापुर्वी स्वतःच स्वतःभोवती कोश गुंडाळुन घेतात. आणि दुसर्या प्रकारामध्ये किटकाची मादीच पिल्लांसाठी हा कोश बांधुन देते.  पिल्लांना बाहेर आल्यावर जीथेअन्न मिळेल अश्या ठिकाणी ही मादी फोम प्रमाने दिसणारे कवच तयार करते. व ह्या कवचामध्ये ती शेकडोंनी अंडी घालते. हे कवच सुरवातीला मऊ असते पण नंतर त्यात असलेल्या tanning agents मुळे कठीण बनत जाते. ह्या मुळे आतील पिल्लांना परजीवी माश्या (like Parasitoid wasps)  व इतर भक्षक यांपासुन संरक्षण मिळते. आणि ह्या कोशातील अंडी उबुन एक दिवस अनेक जीव (अजून पंख नसलेले nymph) बाहेर पडतात.

येवढा चोख बंदोबस्त असुनही, फोटोत ह्या कोशावर एक माशी (wasp) दिसत आहे. 

ही माशी आहे Podagrion Mantis Parasitic Wasp.  ही एक अतिशय छोटीशी २ मी.मी परजीवी माशी आहे. ही माशी खंडोबाच्या घोड्याच्या मादीवर सवार होऊन येते. नंतर तिने बनवलेल्या ओल्या कोशात तीचा डंख (Ovipositor) रोवुन अंडी घालते. आणि ह्या माशीची अंडी फुटुन बाहेर पडलेल्या अळया खंडोबाच्या किड्यांची अंडी फस्त करतात. आणि नवजात परपोशी माश्या कोशातुन बाहेर पडतात.

https://indiabiodiversity.org/observation/show/1822696?fbclid=IwAR2SUD_IbJPKP2tm0CBKwLo_nnbPlMhCgDSUYHPAPz1QgKlK0XBi9k2jjxI

किटकांमद्धे खंडोबाचा घोडा हा नंबर एकचा शिकारी कीटक आहे, जे काही हलत ते  सगळंच म्हणजे स्वतःच्या च जातीतील किंवा इतर कीटकही तो शिकार करून फस्त करतो. म्हणून परदेशात आणि भारतातही गार्डन आणि शेती मध्ये पाळून (pet mantis) पेस्ट कॅट्रोल म्हणून ह्यांचा वापर माणसाने केला आहे.

आणि ह्यांची मादी एका वेळेस 400 अंडी घालणार असेल तर ह्या जगात एकही कीटक जिवंत राहणार नाही..म्हणून  ह्या परपोशी माश्यांची सोय निसर्गाने केली असावी.

आग्या

 आग्या 

Common name: Hen's Nettle

Botanical name: Laportea interrupta  

सोसायटीच्या शेजारी असलेल्या बंगल्याच्या मागच्या बाजुला बहितलेल सुंदर झुडुप.

ह्यच्या पानांच्या ठळक शिरा आणि उपशिरा आणि करवती सारखी धारधार कडा बघुन हे झुडुप खुप आवडलं

ह्याची माहिती वाचली तेंव्हा कळलं कि खोडवर केसाळ काटे असतात, जे टोचले कि खाज सुटते. 

संस्क्रुत मध्ये तर व्रुश्चिक असं नाव पडलय टोचणार्या काट्यांवरुन, पण आम्हाला नाही टोचले ह्याने 😊

१५ ओक्टोबर २०२० ला फुले आलेली दिसली.

अधिक माहितीसाठी:

http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Hen's%20Nettle.html

चतुर चतुर किती!

 भाद्रपद महिन्यात एके दिवशी टेकडीवर अचानक चतुरांची धाड पाहिली. इतके दिवस गायब असलेले हे चतुर अचानक कसे बरं दिसु लागतात.

आणि मग रोज चतुरांचे भ्र्मण सोसायटीच्या स्विमिन्ग पुल भोवती  दिसु लागले. एके दिवशी रात्री प्र्काशाच्या दिशेने एक चतुर घरात शिरला. आणि पार गोंधळुनच गेला. ह्या गोंधळात खोलीतल्या कोळ्यांच्या जाळ्यात अडकला गेला. आम्ही त्याला काठीच्या मदतीने मोकळं केलं , तसा तो बालकनीतल्या एका झाडावर जाउन बसला. त्याचे पंख धुळीने माखले होते आणि दुखावले होते. 

 आता पर्यंत बघितलेला सर्वात लांब. (wing span aaprox. 9/10cm निळ्या डोळ्याचा चतुर

चतुर आणि त्यांच्या सारखी दिसणारी टाचणी ह्या odonota कुळातील दोन वेगळ्या जाती आहेत. पावसाळ्यात ढगाळ वातावरणानंतर जेंव्हा सुर्यदर्शन घडु लागतं आणि पारा जसजसा चढत जातो, तेंव्हा  बरेच दिवस लपुन बसलेले चतुर आणि टाचण्या अचानक झुंडीने दिसायला लागतात. हवामानातील ह्या बदलाचे ते निर्देशक आहेत. एवढे दिवस पाण्याबाहेर येण्याची ते वाटच बघत असावेत.

ह्या किटकाच्या जीवनक्रमातील प्रामुख्याने दोन अवस्था असतात. चतुर व टाचणीच्या माद्या स्वच्छ पाण्यामध्ये त्यांची अंडी घालतात. अंडी फोडुन बाहेर पडणार्‍या ह्या किटकांच्या अळ्यांना nymph असे म्हणतात. हे nymph पाण्यामध्येच शिकारीचे चांगले धडे गिरवतात. पाण्यात श्वासोच्छवास करण्यासाठी चतुर nymph च्या पोटात अंतर्गत कल्ले असतात. तर oxygen घेण्यासाठी टाचणी nymph च्या शेपटाला पानासारखे दिसणारे तीन कल्ले असतात. ह्या nymph ने शिकारीसाठी वेगवेगळ्या युक्त्या आत्मसाद केल्या आहेत. एखाद्या भक्ष्याचा पाठलाग करायचा असेल तर पोटातील पाणी ते वेगाने शेपटीकडुन (eject) सोडतात. ज्यामुळे त्यांना एखाद्या मोटरबोटीसारखा वेग मिळतो. त्यांचा खालचा जबडा हा लवचीक व भक्ष्यावर झडप घेण्यासाठी लांबवर जावु शकतो. पाण्यात असताना डासांच्या अळ्या, आणि पाण्यातले आकाराने लहान तर कधी त्यांच्या पेक्षा मोठ्या माश्यांची शिकार पण करतात. चतुर त्यांच्या आयुष्यातील  जास्तीत जास्त वेळ पाण्यात nymph ह्या अवस्ठेत घालवतात. nymph ची पुर्ण वाढ झाली आणि पाण्याबाहेरील तापमान योग्य असेल तेंव्हा हे पाण्याबहेर येतात. बेरंगी nymph ची कात टाकुन, विवीध रंग धारण करुन हे तरुण चतुर उडायला तयार असतात. भारतात चतुरांच्या जवळजवळ ५०० जाती आहेत.

चतुरांचे मोठ्ठे डोळे हे त्यांचे वैशीष्ट आहे. ३०,००० सुक्ष्म संयुक्त डोळ्यांनी त्यांचे दोन डोळे बनलेले आहेत. ह्या डोळ्यांनी त्यांना ३६० अंशातले आजुबाजुचे सर्व काही दिसु शकते. मनुष्याच्या डोळ्यांना जे दिसु शकत नाही असे infra red & ultra violet spectrum चतुरांना दिसु शकतात. इतकेच नाही तर त्यांच्या मेंदुचा सर्वात जास्त म्हणजे ८० % भाग हा द्रुष्टीसाठी कार्यरत असतो. आणि ह्या द्रुष्टीच्या परीणामी किंवा प्रतीक्षीप्त क्रिया (reflexes) अतीजलद असतात. ह्या किटकांना पंखांच्या दोन जोड्या म्हणजे चार पंख असतात. हा प्रतेक पंख हलवण्यासाठी त्या त्या स्वतंत्र स्नायुचा उपयोग होतो. आणि ह्या प्रतेक स्नायुंवर मेदुचे पुर्ण वैयक्तीक निय़ंत्रण असते. परीणामी हवेत उडण्याच्या बर्याच कला किटकांच्या जातीत फ्क्त ह्यांनाच अवगत आहेत. म्हणजे सरळ, उलटे, आडव्या दिशेने डावी किंवा उजवीकडे उडणे. एकाच ठिकाणी बराच वेळ तरंगत रहाणे, अचानक उडण्याची दिशा बदलणे इत्यादी.

हे पाण्यात असताना तरबेज शिकारी असतातच,,पण हवेत उडताना देखील एखादे लक्ष साधले कि हवेत उडता उडताच भक्ष्य पकडतात. जे त्याच्या पाय़ांमधुन सुटु शकत नाही. त्यांच्या शिकारीची सफलता ९७% येवढी आहे. डास, वेगवेगळ्या माश्या असे लहान तर कधी कधी त्यांच्या आकरपेक्षा मोठी फुलपाखरं, पतंग , इतर चतुर ह्यांची पण शिकार करतात. सहसा कुढल्याही स्वच्छ  पाण्याच्या स्रोताजवळच शिकारीसाठी भ्रमण करतात. आपल्या सोसायटीच्या स्विमिंग पुलचे स्वच्छ पाणी आणि डास ही चतुरांच्या शिकारीसाठी योग्य जागा (habitat) आहे. म्हणुन ते ह्या भागात अधिक दिसतात.

चतुर संवाद कसा साधतात????

त्यांना असलेल्या अद्भुत द्रुष्टीतुन चतुर एकमेकांशी संवाद साधु शकतात. प्रतेक जातीच्या चतुराला व टाचणीला एक विशीष्ट रंग आणि रंगाच्या छटा प्राप्त झाल्या आहेत. एकाच जातीचे नर व मादी ह्यांच्या रंगातही खुप फरक आहे आणि हे अद्भुत रंग ओळखण्याची दिव्यद्रुष्टीही त्यांच्या जवळ आहे. स्वतःच्या जातीतला नर जर एखाद्या चतुर नराच्या नजरेस पडला तर ते युद्ध करुन आपल्या क्षेत्राचे रक्षण करतात. 

लाखो वर्षांपुर्वीच्या जीवाश्मांवरुन असे दिसते कि,  आताचे चतुर आणि काही लाखो वर्षांपुर्वीचे चतुर यांच्या शरीराच्या रचनेत फारसा बदल झालेला नाही. हवेतील ऑक्सिजनच्या कमतरतेमुळे बदललाय तो फक्त त्यांचा आकार!  निसर्गाच्या नियमाप्रमाणे बरेच जीव लाखो वर्षांपासुन , बदलत्या वातावरणाप्रमाणे, काळाच्या गरजेप्रमाणे उत्क्रांत होत गेले आहेत आणि त्याच्या शरिरात आजुबाजुच्या वातावरणाशी अवलंबन करण्यात अमुलाग्र बदल घडलाय. मग चतुरांच्या शरीररचनेत का बर बदल झाला नाही?

कि त्यांची निर्मीती ह्या सर्व बदलांचा विचार करुनच झाली असावी, म्हणुन हे सर्व जीवांमधले चतुर......................

टेकडीवर आणि साम्राज्यच्या आवारात पाहिलेल्या टाचण्या आणि चतुर:

टाचण्या (Damselfly):

Mating wheel of Damselfly

चतुर (Dragonfly) :