म्हतोबावरचे पक्षी

 पक्षी बघायला त्यांच्याबद्दल जाणुन घ्यायला हल्लीच सुरवात केलीय.  त्यांच्याबद्दल जे काही दिसतय ते लिहायचा प्रयत्न इथे करतो आहोत.

१७/०१/२१

Indian Roller निलपंख :

हा पक्षी फारच ओळखीचा झाला आहे आता आमच्या..हल्ली म्हणजे हिवाळा सुरु झालाय तेंव्हापासुन नेहमी दिसतो टेकडीवर, त्याच्या ठराविक जागा आहेत तीथेच. भारतीय असला तरीही कायम नसतो. म्हणुन पाहुणा आहे तो म्हातोबाचा. म्हणुनच कि काय पण नेहमी बिचार्‍याशी कोणी ना कोणी भांडत असतं. मागच्या रवीवारी खंड्या सोबत भांडण चालु होतं, ते बघताना मजा वाटली, छोटा निलपंख मोठ्या निलपंखामागे लागल्याचा आधी भास झाला. कधी कावळा तर कधी कोतवाल कोणाशीतरी पंगा असतोच ह्याचा, असं का असेल बरं???  आंतर्राज्यातील लोकांमध्ये जसा जागेवरुन कायम वाद असतो तसं प्रकरण वाटतय हे...

 

Yellow eyed babbler

 

सहा सात पक्ष्याच्या टोळीने फ़िरणारे हे पक्षी आज  साडे ९ च्या सुमाराला म्हातोबा टेकडीवर दिसले.

सातभाई अनेक वेळा पाहिले आहेत, पण ह्यांना पाहुन हे सातभाईचेच भाई आहेत असं कहीच वाटलं नाही,  Priniya असावेत का??   पक्षीमित्र धर्मराज ने सांगितलं ह्यांच नाव Yellow eyed babbler. म्हणजे हे पिवळ्या डोळ्यांचे सातभाई :-)..पण ह्याच्या डोळ्यांभोवती पिवळा नाही तर फिकट लालसर नारंगी रंग दिसतोय.

https://ebird.org/species/yeebab1?siteLanguage=en_IN

 आणि  वरच हे वर्णन वाचुन कळलं सगळ्या पक्ष्यांचे थोडे थोडे गुणधर्म घेतलेत ह्याने.

रोज आकाशात घारी तर पहात असतोच, आज एक अलभ्य लाभ झाला. म्हातोबाच्या मंदिराजवळ पोहोचलो  तेंव्हा घारीएवढाच एक शुभ्र पक्षी खुल्या आसमंतात घिरट्या घालत होता. आम्ही पक्ष्याला नीट निरखुन पहाण्यासाठी जसजसं पुढे येत होतो तसतसा तो लांब घिरट्या मारु लागला. आणि आमच्या पासुन दुरवर forest च्या भिंतीच्या आत एका कडुलींबाच्या झाडावर जावुन बसला. 

आणि नंतर थोड्या वेळासाठी गायब झाला. आणि पुन्हा घिरट्या मारताना दिसला,  आता पक्षाने एक अजब प्रात्यक्षिक करुन दाखवले. उंच आकाशात एकाच जागेवर चक्क १५/२० सेकंद Hovering करत राहिला. तो ज्या ठिकाणी hovering करत होता,  थोड्यावेळाने आम्हाला तीथे swift किंवा swallow पक्ष्यांचा थवा आढळला. 

घरी आल्यावर पक्ष्याचं नाव आणि त्यांच्या सवयी जाणुन घेतल्यावर hovering करण्याची त्याची कला कळुन चुकली. तो पक्षी होता कापशी घार, म्हणजेच black winged kite. 

https://ebird.org/species/bkskit1?siteLanguage=en_IN

अमीत ने सांगीतलं होतं आपल्या टेकडीवर Eurassian Sparrow hawk दिसतोय सध्या , म्हणुन नेहमी हा पक्षी दिसला की आम्ही ह्यालाच ESH म्हणायचो.

नवर्याच्या मित्राचा कॅमेरा घेतला अभ्यासांकरता.. आता कळला फरक दोघांमधला, हा ESH नसुन kestrel आहे. 

दुर्बीण आणि कॅमेरा घेतल्यापासुन खुप पक्षी दिसत आहेत टेकडीवर, जे आज्पर्यंत का दिसले नाहीत :-)

कसा मान वळवुन पाहतोय आमच्याकडेच..

Tree Pipit

चतुर चतुर किती!

 भाद्रपद महिन्यात एके दिवशी टेकडीवर अचानक चतुरांची धाड पाहिली. इतके दिवस गायब असलेले हे चतुर अचानक कसे बरं दिसु लागतात.

आणि मग रोज चतुरांचे भ्र्मण सोसायटीच्या स्विमिन्ग पुल भोवती  दिसु लागले. एके दिवशी रात्री प्र्काशाच्या दिशेने एक चतुर घरात शिरला. आणि पार गोंधळुनच गेला. ह्या गोंधळात खोलीतल्या कोळ्यांच्या जाळ्यात अडकला गेला. आम्ही त्याला काठीच्या मदतीने मोकळं केलं , तसा तो बालकनीतल्या एका झाडावर जाउन बसला. त्याचे पंख धुळीने माखले होते आणि दुखावले होते. 

 आता पर्यंत बघितलेला सर्वात लांब. (wing span aaprox. 9/10cm निळ्या डोळ्याचा चतुर

चतुर आणि त्यांच्या सारखी दिसणारी टाचणी ह्या odonota कुळातील दोन वेगळ्या जाती आहेत. पावसाळ्यात ढगाळ वातावरणानंतर जेंव्हा सुर्यदर्शन घडु लागतं आणि पारा जसजसा चढत जातो, तेंव्हा  बरेच दिवस लपुन बसलेले चतुर आणि टाचण्या अचानक झुंडीने दिसायला लागतात. हवामानातील ह्या बदलाचे ते निर्देशक आहेत. एवढे दिवस पाण्याबाहेर येण्याची ते वाटच बघत असावेत.

ह्या किटकाच्या जीवनक्रमातील प्रामुख्याने दोन अवस्था असतात. चतुर व टाचणीच्या माद्या स्वच्छ पाण्यामध्ये त्यांची अंडी घालतात. अंडी फोडुन बाहेर पडणार्‍या ह्या किटकांच्या अळ्यांना nymph असे म्हणतात. हे nymph पाण्यामध्येच शिकारीचे चांगले धडे गिरवतात. पाण्यात श्वासोच्छवास करण्यासाठी चतुर nymph च्या पोटात अंतर्गत कल्ले असतात. तर oxygen घेण्यासाठी टाचणी nymph च्या शेपटाला पानासारखे दिसणारे तीन कल्ले असतात. ह्या nymph ने शिकारीसाठी वेगवेगळ्या युक्त्या आत्मसाद केल्या आहेत. एखाद्या भक्ष्याचा पाठलाग करायचा असेल तर पोटातील पाणी ते वेगाने शेपटीकडुन (eject) सोडतात. ज्यामुळे त्यांना एखाद्या मोटरबोटीसारखा वेग मिळतो. त्यांचा खालचा जबडा हा लवचीक व भक्ष्यावर झडप घेण्यासाठी लांबवर जावु शकतो. पाण्यात असताना डासांच्या अळ्या, आणि पाण्यातले आकाराने लहान तर कधी त्यांच्या पेक्षा मोठ्या माश्यांची शिकार पण करतात. चतुर त्यांच्या आयुष्यातील  जास्तीत जास्त वेळ पाण्यात nymph ह्या अवस्ठेत घालवतात. nymph ची पुर्ण वाढ झाली आणि पाण्याबाहेरील तापमान योग्य असेल तेंव्हा हे पाण्याबहेर येतात. बेरंगी nymph ची कात टाकुन, विवीध रंग धारण करुन हे तरुण चतुर उडायला तयार असतात. भारतात चतुरांच्या जवळजवळ ५०० जाती आहेत.

चतुरांचे मोठ्ठे डोळे हे त्यांचे वैशीष्ट आहे. ३०,००० सुक्ष्म संयुक्त डोळ्यांनी त्यांचे दोन डोळे बनलेले आहेत. ह्या डोळ्यांनी त्यांना ३६० अंशातले आजुबाजुचे सर्व काही दिसु शकते. मनुष्याच्या डोळ्यांना जे दिसु शकत नाही असे infra red & ultra violet spectrum चतुरांना दिसु शकतात. इतकेच नाही तर त्यांच्या मेंदुचा सर्वात जास्त म्हणजे ८० % भाग हा द्रुष्टीसाठी कार्यरत असतो. आणि ह्या द्रुष्टीच्या परीणामी किंवा प्रतीक्षीप्त क्रिया (reflexes) अतीजलद असतात. ह्या किटकांना पंखांच्या दोन जोड्या म्हणजे चार पंख असतात. हा प्रतेक पंख हलवण्यासाठी त्या त्या स्वतंत्र स्नायुचा उपयोग होतो. आणि ह्या प्रतेक स्नायुंवर मेदुचे पुर्ण वैयक्तीक निय़ंत्रण असते. परीणामी हवेत उडण्याच्या बर्याच कला किटकांच्या जातीत फ्क्त ह्यांनाच अवगत आहेत. म्हणजे सरळ, उलटे, आडव्या दिशेने डावी किंवा उजवीकडे उडणे. एकाच ठिकाणी बराच वेळ तरंगत रहाणे, अचानक उडण्याची दिशा बदलणे इत्यादी.

हे पाण्यात असताना तरबेज शिकारी असतातच,,पण हवेत उडताना देखील एखादे लक्ष साधले कि हवेत उडता उडताच भक्ष्य पकडतात. जे त्याच्या पाय़ांमधुन सुटु शकत नाही. त्यांच्या शिकारीची सफलता ९७% येवढी आहे. डास, वेगवेगळ्या माश्या असे लहान तर कधी कधी त्यांच्या आकरपेक्षा मोठी फुलपाखरं, पतंग , इतर चतुर ह्यांची पण शिकार करतात. सहसा कुढल्याही स्वच्छ  पाण्याच्या स्रोताजवळच शिकारीसाठी भ्रमण करतात. आपल्या सोसायटीच्या स्विमिंग पुलचे स्वच्छ पाणी आणि डास ही चतुरांच्या शिकारीसाठी योग्य जागा (habitat) आहे. म्हणुन ते ह्या भागात अधिक दिसतात.

चतुर संवाद कसा साधतात????

त्यांना असलेल्या अद्भुत द्रुष्टीतुन चतुर एकमेकांशी संवाद साधु शकतात. प्रतेक जातीच्या चतुराला व टाचणीला एक विशीष्ट रंग आणि रंगाच्या छटा प्राप्त झाल्या आहेत. एकाच जातीचे नर व मादी ह्यांच्या रंगातही खुप फरक आहे आणि हे अद्भुत रंग ओळखण्याची दिव्यद्रुष्टीही त्यांच्या जवळ आहे. स्वतःच्या जातीतला नर जर एखाद्या चतुर नराच्या नजरेस पडला तर ते युद्ध करुन आपल्या क्षेत्राचे रक्षण करतात. 

लाखो वर्षांपुर्वीच्या जीवाश्मांवरुन असे दिसते कि,  आताचे चतुर आणि काही लाखो वर्षांपुर्वीचे चतुर यांच्या शरीराच्या रचनेत फारसा बदल झालेला नाही. हवेतील ऑक्सिजनच्या कमतरतेमुळे बदललाय तो फक्त त्यांचा आकार!  निसर्गाच्या नियमाप्रमाणे बरेच जीव लाखो वर्षांपासुन , बदलत्या वातावरणाप्रमाणे, काळाच्या गरजेप्रमाणे उत्क्रांत होत गेले आहेत आणि त्याच्या शरिरात आजुबाजुच्या वातावरणाशी अवलंबन करण्यात अमुलाग्र बदल घडलाय. मग चतुरांच्या शरीररचनेत का बर बदल झाला नाही?

कि त्यांची निर्मीती ह्या सर्व बदलांचा विचार करुनच झाली असावी, म्हणुन हे सर्व जीवांमधले चतुर......................

टेकडीवर आणि साम्राज्यच्या आवारात पाहिलेल्या टाचण्या आणि चतुर:

टाचण्या (Damselfly):

Mating wheel of Damselfly

चतुर (Dragonfly) :

Hammer Headed Flatworm (Bipalium)

खूप दिवसांनी आज टेकडीवर जायची संधी मिळाली. आम्हाला हा गांडुळासारखा प्राणी दिसला आज टेकडीवर. 

चार एक इंचांची लांबी असणारा हा जीव अगदी निरुपद्रवी वाटला बघताना. पण जसजशी त्याच्याविषयी माहिती मिळत गेली तशी मी थक्क झाले. निसर्गामध्ये काय काय घडत असतं, ते आपल्या कल्पनेच्याही पलिकडचं आहे.

अंधार्‍या दमट ओलसर जागेत रहायला यांना आवडतं. खूप पाऊस झाल्यावर ते कधीकधी बाहेर मातीमध्ये दिसतात. ते निशाचर आहेत, क्वचित सकाळच्या वेळीही दिसतात. गोगलगाय, शेमडी(slug) यांच्यासारख्या चिकट खुणा हेही मागे ठेवतात.

यांचं भक्ष्य म्हणजे गांडुळे, शेमडी यासारखे जीव. आकाराने आपल्याएवढं मोठं गांडूळ सुद्धा ते आरामात धरतात. आपल्या भक्ष्याला विळखा घातल्यावर ते घश्याचा भाग बाहेर काढून भक्ष्यावर पाचक रस टाकतात, त्यामुळे भक्ष्याचे बाहेरच पचन होऊन ते विरघळायला सुरुवात होते. हा रस मग ते गिळतात. 

नर आणि मादीच्या मीलनातून याचे लैंगिक पुनरुत्पादन होऊ शकतंच, पण काही वेळा हे त्यांच्या शेपटीचा भाग कुठेतरी अडकवून स्वतःचं शरीर ताणत राहतात. शेपटीकडचा भाग शेवटी तुटतो, त्यातून नवा जीव तयार होतो. वर्षाला दोन – तीन वेळा ते असं पुनरुत्पादन करू शकतात.     

आशिया खंडाबाहेर या प्राण्याकडे त्रासदायक invasive species म्हणून बघितलं जातं. कारण शेती, कम्पोस्टिंग, बागकामात मदत करणार्‍या गांडुळांचा हा मोठा शत्रू आहे.

पक्षी, सरडे किंवा दुसरे कुठले जीव यांच्या वाटेला जात नाहीत. मग यांची संख्या मर्यादित कशी राहते? तर एक हॅमर हेडेड फ्लॅटवर्म दुसर्‍यालाही असा खाऊन टाकतो!